Đá luân lưu là phương thức xác định đội chiến thắng khi hai đội vẫn hòa nhau sau thời gian thi đấu chính thức và hiệp phụ ở các trận đấu loại trực tiếp. Tuy quen thuộc với người hâm mộ, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa đá luân lưu và đá phạt đền thông thường. Sự nghẹt thở, tính chất cân não cùng ranh giới mong mong giữa người hùng và kẻ thất bại đã biến loạt sút này thành một trong những khoảnh khắc kịch tính nhất của môn thể thao vua. Bài viết dưới đây Saobongda sẽ giúp bạn hiểu rõ đá luân lưu là gì, luật thi đấu chuẩn IFAB/FIFA và những quy định quan trọng không thể bỏ qua.
Đá luân lưu là gì?
Trước khi tìm hiểu các quy định cụ thể, bạn cần hiểu đúng khái niệm đá luân lưu và mục đích của hình thức phân định thắng thua này trong các giải đấu chuyên nghiệp.
Khái niệm đá luân lưu
Đá luân lưu (tiếng Anh: Penalty shoot-out, viết tắt: PSO) là hình thức phân định thắng thua ở các trận đấu loại trực tiếp bóng đá. Trong loạt sút này, các cầu thủ của hai đội lần lượt thực hiện các cú sút từ chấm phạt đền (khoảng cách 11 mét) đối mặt trực tiếp với thủ môn đối phương. Đội nào thực hiện thành công nhiều cú sút hơn sau các lượt quy định sẽ giành chiến thắng chung cuộc.
Mục đích của loạt sút luân lưu
Trong các giải đấu cup mang tính chất loại trực tiếp, bắt buộc phải chọn ra một đội tiến vào vòng trong hoặc nâng cao cúp vô địch. Do thể lực của cầu thủ có giới hạn, trận đấu không thể kéo dài vô tận. Loạt sút luân lưu ra đời nhằm:
- Chấm dứt trận đấu một cách dứt điểm: Đảm bảo tìm ra đội thắng trong một khoảng thời gian giới hạn.
- Tạo tính công bằng: Cả hai đội đều nhận được cơ hội dứt điểm và thử thách bản lĩnh ngang nhau từ chấm 11m.
- Giảm tải nguy cơ chấn thương: Tránh việc cầu thủ phải thi đấu quá sức trên sân vượt quá 120 phút.
Đá luân lưu khác đá phạt đền như thế nào?
Dù cùng thực hiện ở cự ly 11 mét, hai khái niệm này có sự khác biệt rõ rệt về bản chất và quy tắc thi đấu:
| Tiêu chí | Đá phạt đền (Penalty) | Đá luân lưu (Penalty Shoot-out) |
| Thời điểm | Diễn ra trong 90 phút thi đấu chính thức hoặc hiệp phụ. | Diễn ra sau khi trận đấu đã kết thúc với tỷ số hòa. |
| Nguyên nhân | Do lỗi của đội phòng ngự trong vòng cấm địa. | Dùng để phân định thắng thua cho toàn bộ trận đấu. |
| Đá bồi (Rebound) | Được phép sút bồi nếu bóng bật ra từ thủ môn/xà dọc/cột dọc. | Không được phép sút bồi. Cú sút kết thúc ngay khi bóng dừng chuyển động hoặc đi ra ngoài. |
| Cầu thủ tham gia | Chỉ cần 1 cầu thủ thực hiện cú sút. | Tối thiểu 5 cầu thủ của mỗi đội luân phiên sút. |
Khi nào phải đá luân lưu?
Không phải mọi trận đấu đều có loạt sút luân lưu. Hình thức này chỉ được áp dụng trong những trường hợp nhất định theo điều lệ giải đấu.
Sau 90 phút thi đấu
Ở một số giải đấu cup giao hữu hoặc các giải đấu trẻ, nhằm mục đích giảm tải khối lượng vận động cho cầu thủ, BTC có thể bỏ qua 30 phút hiệp phụ. Nếu hai đội hòa nhau sau 90 phút thi đấu chính thức (cộng thời gian bù giờ), trận đấu sẽ bước thẳng vào loạt đá luân lưu căng thẳng.
Sau hiệp phụ
Tại các giải đấu lớn mang tính chất hàng đầu như FIFA World Cup, UEFA Euro, UEFA Champions League hay Asian Cup, nếu kết thúc 90 phút chính thức hai đội có tỷ số hòa, họ sẽ phải thi đấu thêm 2 hiệp phụ (mỗi hiệp 15 phút, không có nghỉ giải lao giữa 2 hiệp phụ). Nếu sau 120 phút tranh tài căng thẳng mà tỷ số vẫn giữ nguyên kết quả hòa, trọng tài sẽ cất còi bắt đầu loạt sút luân lưu cân não.
Các giải đấu áp dụng đá luân lưu
- Giải đấu loại trực tiếp: Trận tứ kết, bán kết, chung kết tại World Cup, Euro, Copa America, Asian Cup,…
- Trận tranh cúp một lượt: Siêu cúp Anh (Community Shield), Siêu cúp Châu Âu (UEFA Super Cup).
- Vòng knock-out cúp C1, C2: Khi hai đội hòa nhau sau cả 2 lượt trận (và áp dụng luật bỏ bàn thắng sân khách).
Luật đá luân lưu theo quy định IFAB/FIFA
Loạt sút luân lưu được tổ chức theo quy trình thống nhất do Ủy ban Bóng đá Quốc tế (IFAB) và FIFA ban hành nhằm đảm bảo tính công bằng cho cả hai đội.
Xác định khung thành và thứ tự sút
Trọng tài chính sẽ tiến hành tung đồng xu hai lần trước khi bắt đầu:
- Lần tung thứ nhất: Xác định khung thành sẽ dùng để thực hiện toàn bộ loạt đá luân lưu (trừ trường hợp mặt sân hoặc đèn chiếu sáng ở khung thành đó gặp sự cố).
- Lần tung thứ hai: Đội trưởng thắng độ đồng xu sẽ được quyền lựa chọn sút trước hay sút sau.
Mỗi đội thực hiện 5 lượt sút đầu tiên
- Hai đội sẽ luân phiên sút (Đội A sút -> Đội B sút -> Đội A sút…).
- Mỗi đội chọn ra 5 cầu thủ thực hiện 5 lượt sút đầu tiên.
- Đội nào ghi được nhiều bàn thắng hơn sau 5 lượt sút sẽ giành chiến thắng chung cuộc.
- Lưu ý dừng sớm: Nếu trước khi cả hai đội hoàn thành 5 lượt sút, một đội đã ghi được nhiều bàn thắng hơn số bàn mà đội kia có thể đạt được kể cả khi sút thành công tất cả các lượt còn lại, cuộc so tài sẽ kết thúc ngay lập tức.
Luật “sudden death” khi hòa sau 5 lượt
Nếu sau 5 lượt sút đầu tiên mà tỷ số vẫn hòa (ví dụ: 3-3, 4-4 hoặc 5-5), loạt sút luân lưu sẽ chuyển sang giai đoạn “Cái chết bất ngờ” (Sudden Death):
- Các lượt sút sẽ diễn ra theo từng cặp (1 đấu 1).
- Loạt sút kết thúc ngay khi trong một lượt sút, một đội sút vào còn đội kia sút hỏng.
- Nếu cả 11 cầu thủ trên sân (bao gồm cả thủ môn) đều đã sút một lần mà vẫn hòa, quy trình sút sẽ quay lại từ cầu thủ đầu tiên.
Vai trò của thủ môn và cầu thủ
- Vị trí cầu thủ: Chỉ những cầu thủ đang thi đấu trên sân ở thời điểm tiếng còi kết thúc 120 phút vang lên mới được tham gia sút luân lưu. Tất cả các cầu thủ (ngoại trừ người sút và 2 thủ môn) phải đứng trong vòng tròn trung tâm giữa sân.
- Quy định đối với thủ môn: Tại thời điểm quả bóng được sút đi, thủ môn phải có ít nhất một phần của một bàn chân chạm vào hoặc ngang bằng với đường cầu môn (không được đứng hoàn toàn phía sau hoặc vượt qua vạch vôi). Thủ môn không được dùng các hành vi khiêu khích, làm xao nhãng người sút sai quy định.
Những hiểu lầm phổ biến về đá luân lưu
Có nhiều quan niệm chưa chính xác khiến người xem dễ nhầm lẫn giữa các hình thức đá phạt trong bóng đá.
Đá luân lưu có tính vào tỷ số trận đấu không?
Không. Bàn thắng từ loạt đá luân lưu không được cộng vào tỷ số chính thức của trận đấu.
- Ví dụ: Nếu hai đội hòa 1-1 sau 120 phút và đội A thắng 4-3 ở loạt sút luân lưu, tỷ số chính thức của trận đấu vẫn ghi nhận trên hồ sơ thống kê FIFA là 1-1 (Đội A thắng trên chấm luân lưu).
- Các bàn thắng trong loạt sút luân lưu cũng không được tính vào danh hiệu “Vua phá lưới” của cầu thủ.
Penalty và loạt sút luân lưu có giống nhau không?
Như đã phân tích, hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau. Một điểm đặc biệt cần lưu ý: Trong đá luân lưu, không có khái niệm đá bồi. Ngay khi quả bóng được sút ra, nếu bóng đập xà ngang/cột dọc dội ra, hoặc bị thủ môn đẩy ra, lượt sút đó coi như kết thúc. Tuy nhiên, nếu bóng đập xà ngang rồi đập lưng thủ môn bay vào lưới, bàn thắng vẫn được công nhận.
Có được thay người trước loạt sút luân lưu không?
Cầu thủ dự bị trên băng ghế huấn luyện không được phép vào sân để tham gia sút luân lưu.
Ngoại lệ duy nhất: Nếu thủ môn bị chấn thương nặng hoặc bị thẻ đỏ trong quá trình diễn ra loạt sút luân lưu (và đội bóng đó chưa sử dụng hết quyền thay người theo quy định), đội bóng được phép thay thế thủ môn dự bị vào bắt luân lưu.
Kết luận
Qua bài viết trên, hy vọng bạn đã hiểu rõ đá luân lưu là gì, lịch sử áp dụng cũng như chi tiết luật đá luân lưu theo chuẩn IFAB/FIFA hiện hành. Dù mang lại áp lực tâm lý vô cùng đè nặng lên vai các cầu thủ, không thể phủ nhận rằng chính sự kịch tính và bất ngờ đến phút cuối cùng của loạt sút 11m đã tạo nên những cảm xúc vỡ òa không thể nào quên cho người hâm mộ bóng đá trên toàn thế giới!
